Artur Nacht-Samborski. Pamięć motywu - recenzja

W toruńskiej Wozowni od piątku oglądać można wystawę „Pamięć motywu" - zbiór dzieł, stanowiących kolejne etapy w procesie poszukiwania „obrazu absolutnego". W galerii przy Rabiańskiej "zagościł" Artur Nacht-Samborski.

zdjęcia: Paulina Jakubowska

Wystawę "Artur Nacht-Samborski. Pamięć motywu" oglądać można w Galerii sztuki Wozownia przy ulicy Rabiańskiej 20 do 31 stycznia 2010 r.

Paulina Jakubowska

Artur Nacht urodził się w Krakowie, w rodzinie żydowskiej. Wychowywany był w atmosferze europejskiej - w domu panowała wolność przekonań i swoboda poglądów. W czasie drugiej wojny światowej trafił do getta. Przybrał fikcyjne nazwisko Samborski i dzięki pomocy przyjaciół ukrywał się w Warszawie. Choć, zgodnie z założeniami kapistów, „rozstrzygał płótno po malarsku", wykształcił swój odrębny styl, pozostając przy wyraźnej bryle i kolorach lokalnych.

Jako malarz, a także pedagog był bardzo ceniony i lubiany, chociaż przez prawie pięćdziesiąt lat nie miał własnej wystawy, a pierwsza retrospektywa jego twórczości odbyła się trzy lata po jego śmierci. Nacht przejawiał podobno wręcz obsesyjną niechęć do pokazywania swoich obrazów i organizowania własnych wystaw. Z tą wiedzą o twórcy rozpoczynam zwiedzanie wystawy.

Na wernisaż przybyło wiele osób, także bardzo młodych. Podsłuchuję rozmowy kilkunastolatków. Podobają im się kolory, choć przy niektórych dziełach usłyszeć można znamienne „też bym tak umiał". „Spróbuj" - myślę i przechodzę dalej.

Pierwsze prezentowane są widzowi martwe natury. Celnie Dorota Bułakowska w opisie wystawy nazywa je „nie-martwymi" i choć odnosi tą swoistą „niemartwość" do relacji barw i kształtów, zachodzących w przestrzeni konkretnego obrazu, ja ową żywotność rozumiem także jako niemal permanentną obecność w twórczości Nachta-Samborskiego wybranych tematów, jako tytułową pamięć motywu.

Za przykład niech posłużą obrazy, przedstawiające ujęcia kwiatów w wazonie, między innymi "Niebieski wazon z blikiem" (1955-56) czy "Donica z gałązkami i liśćmi na zielonym tle" (1974).

Z tych „nie-martwych" natur wybieram jedną ulubioną, datowaną na okres wcześniejszy niż ten, z którego pochodzi najwięcej tego typu przedstawień. To "Bukiet stylizowany" z okresu ok. 1925. Na tym, niewielkim pod względem wymiarów obrazie, rozgrywa się żywiołowa scena. Oto barwy ciemne, szarości i czernie, które dominują prawą stronę przedstawienia, skłócone zostają z pastelowymi zieleniami, żółcieniami i oranżami umieszczonymi po lewej. Takie zderzenie kompozycyjne staje się także przyczynkiem dla kształtów, które przybierają umieszczone w bukiecie kwiaty, skręcając się, wyginając i zawijając pod dyktando pędzla, niczym ogarnięte dynamicznym szałem żywe istoty.

Jeśli już mowa o materii ożywionej, dużą część z prezentowanych na wystawie obrazów stanowią portrety i przedstawienia postaci ludzkich. Tak jak w martwej naturze Nachta-Samborskiego odnajduję życie, tak paradoksalnie w przedstawieniach postaci ludzkich, które, a priori, powinny odkształcać się na malarskim płótnie żywotnością, tej cechy, warunkującej istotę ludzką, brak.

Oglądam kolejno zdeformowane, ludzkie twarze, poddane fragmentaryzacji, często w ciemnych, wręcz brudnych kolorach. Znacznie bardziej wyalienowane niż, te, które oglądać można było na zeszłorocznej wystawie w Sanoku, zatytułowanej Artur Nacht-Samborski. Malarstwo postaci. Postacie malarstwa.

Dostrzegam, jak stopniowo ludzie u Nachta pozbawiani są na początku indywidualnych rysów, później już także nosów i ust. To nie są twarze, które, jak pisał Józef Tischner w "Filozofii dramatu" mogą się nam objawić. To przyrośnięte, zsyntetyzowane i sprowadzone do wzoru maski. To martwe portrety ludzi, których człowieczeństwo odznacza się jedynie zarysem, podobizną ludzkiej postaci. A jednak, znów, paradoksalnie, te pozbawione ust maski mówią mi o człowieku więcej, niż niejedna gadająca głowa.

kategorie: